Ters lale (Fritillaria imperialis) ve süs soğanı (Allium) sonbaharda, toprak soğumaya başladığında, iyi drene olan ve güneş alan bir yere dikilir; ilkbaharın sonunda ve yaz başında bahçenin en dikkat çeken çiçeklerini verir. Bu yazıda iki bitkinin farklarını, dikim derinliğini, bakımını ve kokularının kemirgenler açısından neden avantaj sayıldığını anlatıyoruz.
Ters Lale ve Allium: Kısa Tanıyalım
Ters lale, Anadolu'nun doğal florasında da yer alan, gövdenin tepesinde aşağı doğru sarkan çan biçimli çiçekleri ve onların üzerindeki yeşil yaprak tacıyla tanınan bir soğanlı bitkidir. Çiçek rengi çeşide göre turuncu, kırmızı ya da sarı tonlarında olabilir. Bitki boyu genellikle 70–100 cm arasında değişir.
Süs soğanı ya da Allium ise mutfaktaki soğan ve sarımsakla aynı cinsten gelir. Uzun, çıplak bir sapın ucunda yüzlerce küçük çiçekten oluşan top şeklinde bir başlık açar. Mor tonlu çeşitler, örneğin mor Allium soğanı, özellikle popülerdir ve kurumuş çiçek başlıkları bile bahçede dekoratif görünmeye devam eder.
Not: Ters lale doğada koruma altındaki türlerdendir. Bahçeniz için doğadan söküm yapmak yerine üretimden gelen soğanları tercih edin.
İki Bitkiyi Karşılaştırma
| Özellik | Ters Lale (Fritillaria) | Süs Soğanı (Allium) |
|---|---|---|
| Dikim zamanı | Eylül sonu – Kasım | Ekim – Kasım |
| Dikim derinliği | Yaklaşık 15–20 cm | Soğan boyunun 2–3 katı, genellikle 10–15 cm |
| Çiçeklenme | Nisan – Mayıs | Mayıs – Haziran |
| Işık | Tam güneş veya yarı gölge | Tam güneş |
| Koku | Belirgin, keskin ve misk benzeri | Hafif soğan kokusu |
| Hassasiyet | Soğanın tepesinde su birikmesi | Ağır ve ıslak toprak |
Neden Kemirgenler Bu Soğanları Sevmez?
Lale ve çiğdem soğanları fare, köstebek faresi ve benzeri kemirgenler tarafından sıkça kemirilir. Ters lalenin soğanı ve bitkinin kendisi ise oldukça keskin bir koku yayar. Bahçıvanlar arasında bu kokunun kemirgenleri soğandan uzak tuttuğu yaygın bir gözlemdir.
Allium soğanları da soğan ailesine özgü kokusu nedeniyle kemirgenlerin pek tercih etmediği soğanlar arasında sayılır. Bu yüzden lale gibi daha savunmasız soğanların arasına serpiştirilmeleri sık önerilir.
Yine de bu bir garanti değildir. Kemirgen baskısının yoğun olduğu bahçelerde tel kafes içinde dikim gibi fiziksel önlemler daha güvenilir sonuç verir.
Ters Lale Dikimi Nasıl Yapılır?
Ters lale soğanı iridir ve ortasında bir önceki yılın sapından kalan oyuk bulunur. Bu oyuğa su dolması soğanın çürümesine yol açabilir, bu nedenle dikimde birkaç ayrıntıya dikkat etmek gerekir.
- Öğleden önce güneş alan, su tutmayan bir yer seçin. Ağır killi topraklara kum ve olgun kompost karıştırın.
- Yaklaşık 20 cm derinliğinde, soğandan biraz geniş bir çukur açın.
- Çukurun dibine bir avuç kum ya da ince çakıl serin; bu, soğanın altında drenaj sağlar.
- Soğanı hafifçe yan yatırarak yerleştirin. Böylece tepedeki oyukta su birikmez.
- Üzerini toprakla kapatın, hafifçe bastırın ve bir kez can suyu verin.
- Soğanlar arasında 25–30 cm mesafe bırakın.
Ege ve Akdeniz kıyılarında dikim Kasım'a kadar uzatılabilir. İç ve Doğu Anadolu'da ise toprak donmadan, genellikle Ekim içinde dikimi bitirmek daha güvenlidir.
Allium Dikimi ve Yerleşimi
Allium soğanları ters laleye göre daha az titizdir. Soğanı sivri ucu yukarı bakacak şekilde, boyunun yaklaşık 2–3 katı derinliğe dikmek yeterlidir. Tek tek değil, 5–7 soğanlık gruplar halinde dikildiklerinde çok daha etkili bir görüntü oluştururlar.
- Soğanlar arasında 15–20 cm mesafe bırakın.
- Tam güneş alan bir köşe seçin; gölgede saplar eğilebilir.
- Allium yaprakları çiçeklenme döneminde sararmaya başlar. Bu doğaldır; önüne alçak boylu çok yıllıklar dikerek bu görüntüyü gizleyebilirsiniz.
- Lavanta, adaçayı ve süs otları ile güzel bir uyum yakalar.
Çiçeklenme Sonrası Bakım
Her iki bitkide de çiçekler solduktan sonra yaprakları hemen kesmeyin. Yapraklar, soğanın bir sonraki yıl için besin depolamasını sağlar. Yapraklar kendiliğinden sararıp kuruyana kadar bekleyin, ardından dipten temizleyin.
Ters lalede tohum bağlamaması için solan çiçek başını kesmek soğanın enerjisini korur. Allium başlıkları ise kuruyunca kesilip kuru çiçek aranjmanlarında kullanılabilir ya da kış boyunca bahçede bırakılabilir.
Yaz aylarında soğanlar dinlenmeye geçer. Bu dönemde aşırı sulama çürümeye neden olabileceğinden, otomatik sulamanın soğan bölgesine yoğun su vermemesine dikkat edin.
Sık Karşılaşılan Sorunlar
Ters lale yaprak verdi ama çiçek açmadı: Genellikle soğanın yeterince derine dikilmemesi, gölgede kalması ya da önceki yıl yaprakların erken kesilmesinden kaynaklanır. Yeni dikilen soğanlar ilk yıl bazen yalnızca yaprak verebilir.
Soğan çürüdü: Ağır ve su tutan toprak en sık nedendir. Bir sonraki dikimde drenajı iyileştirin ve ters lale soğanını yan yatırarak dikin.
Allium sapları devrildi: Rüzgârlı ve yarı gölge yerlerde görülür. Daha korunaklı ve güneşli bir köşe tercih edin.
Sık Sorulan Sorular
Ters lale soğanı neden yan yatırılarak dikilir?
Soğanın tepesindeki oyukta su birikirse çürüme riski artar. Hafif eğik dikim suyun kolayca akmasını sağlar.
Allium soğanı her yıl yeniden çiçek açar mı?
Uygun koşullarda evet. Güneşli, iyi drene olan bir yerde birçok Allium çeşidi yıllarca yerinde kalıp çiçeklenmeye devam eder.
Ters lale saksıda yetiştirilir mi?
Derin ve geniş bir saksı ile mümkündür, ancak bitki uzun ve soğan büyük olduğu için en az 30–35 cm derinlikte bir kap gerekir. Saksı dibinde mutlaka drenaj deliği ve çakıl katmanı olmalıdır.
Ters lalenin kokusu evin yakınında rahatsız eder mi?
Koku daha çok bitkiye yakından bakıldığında ya da dokunulduğunda hissedilir. Oturma alanının hemen yanına değil, birkaç metre ilerideki bir tarha dikmek çoğu kişi için yeterlidir.
Bahçenize Gösterişli Bir Bahar Ekleyin
Turuncu ve sarı tonlarını bir arada görmek isterseniz Ters Lale Soğanı 2'li Paket Çift Renk iyi bir başlangıçtır. Laleler ve diğer soğanlar arasında mor bir vurgu için İthal Mor Allium Soğanı 5'li Paket gruplar halinde dikilebilir. Sonbaharda toprağa verdiğiniz bu soğanlar, ilkbahar sonunda bahçenizin en çok bakılan köşesini oluşturacaktır.