Laz üzümü, yani İzabella, nemli iklimlerde yaygın mantar hastalıklarına karşı birçok sofralık üzümden daha dayanıklı olan, çilek ve muska benzeri yoğun kokusuyla tanınan güçlü gelişimli bir asmadır; çardak ve pergola için en zahmetsiz üzüm seçeneklerinden biridir. Bu yazıda İzabella üzümünün özelliklerini, hastalığa dayanımını, çardakta nasıl yetiştirileceğini ve mutfakta nasıl kullanıldığını anlatıyoruz.
Laz üzümü (İzabella) nedir?
İzabella, Kuzey Amerika kökenli üzüm türlerinden gelen bir çeşittir ve Avrupa asmalarından farklı bir karaktere sahiptir. Karadeniz'de, özellikle Rize, Trabzon ve Artvin'de ev bahçelerinin ve çardakların vazgeçilmezi olduğu için "Laz üzümü" adıyla anılır. Bazı yörelerde kokusu nedeniyle "çilek üzümü" de denir.
Taneleri koyu mor ile siyah arası renktedir, kabuğu kalın, içi ise jöle kıvamında ve tatlıdır. Tane sıkıldığında içi kabuktan kolayca ayrılır. Salkımlar orta büyüklükte, taneler yuvarlaktır ve çekirdeklidir.
Neden bu kadar dayanıklı?
Laz üzümünü öne çıkaran en önemli özellik, yağışlı ve nemli koşullara uyumudur. Sofralık Avrupa üzümleri nemli iklimlerde külleme ve mildiyö gibi mantar hastalıklarına kolay yakalanırken İzabella bu hastalıklara karşı genellikle daha az hassastır.
- Mantar hastalıkları: Hastalık hiç görülmez denemez, ama çoğu sofralık çeşide göre çok daha az ilaçlama ihtiyacı duyar. Özellikle yağışlı yıllarda fark belirgindir.
- Soğuğa dayanım: Kışları oldukça iyi geçirir; Karadeniz'in yanı sıra iç kesimlerde de yetiştirilebilir. Çok sert kışlı yerlerde genç asmaları ilk yıllarda korumak iyi olur.
- Toprak: Asidik Karadeniz topraklarından nötr topraklara kadar geniş bir aralıkta gelişir. Göllenen, sürekli ıslak toprak ise köklere zarar verir.
- Bakım: Az budamayla da ürün verir; bu da onu bakım için çok vakit ayıramayan bahçe sahipleri için ideal kılar.
Yine de çok yağışlı ve havasız bir ortamda hastalık görülürse, önce budamayla hava akışını artırın. Bir ilaç kullanmanız gerekirse etiketteki dozaja ve güvenlik uyarılarına uyun; bunun için 16 litre kollu pompa gibi bir püskürtücü işinizi kolaylaştırır.
Çardak ve pergola için İzabella
İzabella güçlü büyür ve geniş yapraklarıyla kısa sürede yoğun bir gölge oluşturur. Bu nedenle avlu, bahçe oturma alanı ve kapı önü çardakları için klasik bir tercihtir.
Çardak kurulumu adımları
- Yer seçimi: Güneş alan bir köşe seçin. Asma güneşte büyür; çardağın üstü güneşe açık olmalıdır.
- Taşıyıcı yapı: Asma yıllar içinde oldukça ağırlaşır. Ahşap, metal ya da beton direklerden oluşan sağlam bir iskelet kurun.
- Dikim: Fidanı direğin dibine, 20–30 cm uzağa dikin. Uyku döneminde (sonbahar sonu–kış sonu) dikim için uygundur.
- Ana gövdeyi yükseltin: İlk 1–2 yıl yalnızca en güçlü sürgünü dik olarak direğe bağlayın, diğerlerini kesin.
- Çatıya yayın: Gövde çardak yüksekliğine ulaştığında tepesini keserek yan dalların çatıya yayılmasını sağlayın.
- Kış budaması: Her kış çatıdaki yıllık sürgünleri kısaltarak hem ürünü hem gölgeyi dengede tutun.
Güçlü gelişimi nedeniyle İzabella'yı budamadan bırakmak, birkaç yıl içinde birbirine dolanmış ve az meyve veren bir yapıya yol açar. Kış budaması için bağ budama makası temiz ve hızlı kesim sağlar.
Çardak yerine tel terbiye
Çardak kurmak için yeriniz yoksa İzabella'yı bir duvar boyunca gerilmiş tellerde ya da bahçe çitinin üzerinde de yetiştirebilirsiniz. Bu durumda gövdeyi 1–1,5 metre yükseklikte iki yana ayırıp kollar oluşturun. Her kış kolların üzerindeki sürgünleri 2–3 göz bırakarak kısaltmak, düzenli ve kolay hasat edilen bir yapı sağlar.
Duvar dibine dikimde, duvardan yansıyan ısı geç olgunlaşan bu çeşidin tanelerini daha erken koyulaştırır. Bu yöntem, yazı kısa süren serin bölgelerde özellikle faydalıdır.
Hasat zamanı
İzabella geç olgunlaşan bir çeşittir. Karadeniz'de hasat genellikle eylül sonu ile ekim arasında yapılır; sıcak bölgelerde bu süre biraz öne çekilebilir. Tanelerin tamamen koyulaşması ve kendine özgü kokunun belirginleşmesi olgunluğun en güvenilir işaretidir. Erken toplanan taneler ekşi kalır.
Salkımları makasla sapından keserek toplayın ve güneşin tam tepede olmadığı serin sabah saatlerini tercih edin. İzabella'nın kalın kabuğu taneleri bir miktar korusa da toplanan üzümleri sığ kasalarda, üst üste fazla yığmadan saklamak ezilmeyi önler. Serin bir yerde birkaç gün dayanır; daha uzun süre saklamak için işlenmesi gerekir.
Kuşlar ve arılar olgun İzabella tanelerine ilgi gösterebilir. Çok değerli salkımları korumak isterseniz olgunluğa yakın dönemde ince tül torbalarla sarabilirsiniz.
Mutfakta Laz üzümü
Kendine has aroması nedeniyle İzabella, Karadeniz mutfağında birçok farklı şekilde değerlendirilir:
- Taze tüketim: Tane sıkılarak içi kabuktan çıkarılır ve öyle yenir; bu, Laz üzümü yemenin geleneksel yoludur.
- Üzüm suyu ve şıra: Yoğun rengi ve kokusuyla dikkat çeken bir içecek elde edilir.
- Reçel ve marmelat: Kabuğun rengi ve aroma, reçellere koyu bir renk ve belirgin bir tat verir.
- Pekmez ve pestil: Bazı yörelerde diğer üzümler gibi kaynatılıp koyulaştırılarak kışlık hazırlanır.
Sık Sorulan Sorular
İzabella üzümü kaç yılda meyve verir?
Fidanın gelişimine bağlı olarak genellikle dikimden sonraki 2.–3. yılda ilk salkımlar görülür; tam verime birkaç yıl içinde ulaşır.
Laz üzümü İç Anadolu'da yetişir mi?
Soğuğa dayanıklı olduğu için yetişebilir. Ancak kısa yaz süren yüksek rakımlı yerlerde taneler tam olgunlaşmayabilir; güneşli ve korunaklı bir duvar dibi tercih edin.
İzabella üzümü ilaçlamadan yetişir mi?
Birçok ev bahçesinde hiç ya da çok az ilaçlamayla ürün verir. Bu durum bölgenin iklimine ve o yılın yağış durumuna göre değişebilir.
Laz üzümünün yaprağı sarma için kullanılır mı?
Yaprakları kalın ve alt yüzü tüylü olduğu için sarma yapımında genellikle tercih edilmez. Sarma için ince yapraklı sofralık çeşitler daha uygundur.
Çardağınız için kokulu bir asma
Az bakımla gölge, koku ve ürün isteyen bahçeler için İzabella güçlü bir seçenektir. Laz üzümü fidanı (İzabella) sayfasından fidan bilgilerini inceleyebilir, farklı tat ve renklerde asmalar için açık köklü asma üzüm fidanları koleksiyonuna göz atabilirsiniz.