Kaymak, Karadeniz'de özellikle Rize, Trabzon ve Artvin çevresinde feijoa (Acca sellowiana, ananas guavası) meyvesine verilen yaygın addır. Yeşil kabuklu, yumurta büyüklüğünde, ananas, çilek ve nane karışımını andıran aromalı bir meyvedir ve ılıman, nemli iklimlerde kolayca yetişen her dem yeşil bir çalıdan toplanır. Bu yazıda feijoanın ne olduğunu, iklim isteklerini, tozlaşma ihtiyacını, fidan dikimini ve hasat zamanını anlatıyoruz.
Feijoa (Kaymak) Nedir?
Feijoa (ananas guavası), Güney Amerika kökenli, mersingiller ailesine ait bir meyve türüdür. Dünyada "pineapple guava" (ananas guavası) olarak da bilinir. Türkiye'de en çok Doğu Karadeniz'in sahil kesiminde bahçe ve çay bahçesi kenarlarında yetiştirilir ve yerel olarak "kaymak" ya da "kaymak meyvesi" adıyla anılır.
- Bitki: Genellikle 2–4 m boylanan, yoğun dallı, her dem yeşil bir çalı veya küçük ağaçtır. Yaprakların üstü koyu yeşil, altı gümüşi gridir.
- Çiçek: İlkbahar sonu–yaz başında açan çiçekler, beyaz-pembe etli taç yaprakları ve kırmızı uzun erkek organlarıyla çok dekoratiftir. Etli taç yapraklar tatlıdır ve yenebilir.
- Meyve: Oval, yeşil kabuklu, içi kremsi beyaz ve ortasında jöle kıvamında yarı saydam bir kısım bulunur.
Tadı ve Mutfakta Kullanımı
Feijoanın aroması genellikle ananas, çilek, guava ve hafif nane karışımına benzetilir. Meyve eti hafif taneli bir dokuya sahiptir; ortadaki jöle kısmı en tatlı ve en aromatik bölümdür. Kabuk yenebilir ancak ekşimsi ve buruk olduğu için çoğu kişi tercih etmez.
- Taze tüketim: Meyveyi ikiye kesip içini kaşıkla yemek en yaygın yöntemdir.
- Reçel ve marmelat: Karadeniz'de kaymak reçeli sevilen bir lezzettir.
- İçecek: Smoothie, limonata ve meyve sularına ferah bir aroma katar.
- Tatlılar: Kek, sorbe, dondurma ve yoğurtlu tatlılarda kullanılır.
- Salata: Dilimlenmiş feijoa meyve salatalarına ve yeşil salatalara farklı bir tat ekler.
İklim: Feijoa Nerede Yetişir?
Feijoa ılıman ve nemli iklimleri sever, ancak sanıldığından daha dayanıklıdır. Yetişkin bitkiler genellikle -8 ile -10°C civarındaki kısa süreli soğuklara dayanabilir; genç bitkiler ise daha hassastır.
| Bölge | Uygunluk | Not |
|---|---|---|
| Doğu ve Batı Karadeniz sahili | Çok uygun | Nemli, ılıman iklim ve bol yağış feijoa için idealdir |
| Marmara ve Ege kıyıları | Uygun | Yazın düzenli sulama gerekir |
| Akdeniz kıyıları | Uygun, dikkatle | Sıcak ve kurak yazda yarı gölge ve sık sulama faydalıdır; bazı çeşitler kış soğuklanması yetersiz kalırsa az meyve verebilir |
| İç ve Doğu Anadolu | Sınırlı | Sert kışlarda açıkta zarar görür; büyük saksıda yetiştirilip kışın korunaklı yere alınabilir |
Tozlaşma: Bol Meyve İçin Önemli Nokta
Feijoa çeşitlerinin bir kısmı kendine verimli olsa da, birçoğu kısmen kendine verimlidir veya yabancı tozlaşmaya ihtiyaç duyar. Tek bitkiden az meyve alınması ya da meyvelerin küçük kalması sık görülen bir durumdur.
- Bahçeye en az iki feijoa fidanı, mümkünse farklı çeşitlerden, dikmek meyve tutumunu ve meyve iriliğini belirgin şekilde artırır.
- Bitkileri birbirine birkaç metre mesafede dikin.
- Feijoa çiçeklerini doğada çoğunlukla kuşlar ve arılar tozlar. Arı az olan bahçelerde çiçekleri yumuşak bir fırçayla bitkiden bitkiye dokunarak elle tozlamak faydalı olabilir.
Feijoa Fidanı Dikimi
- Yer seçimi: Tam güneş veya yarı gölge, rüzgârdan korunaklı bir yer seçin. Kıyı bölgelerinde tuzlu rüzgâra karşı görece dayanıklıdır.
- Toprak: Süzek, organik maddece zengin, hafif asidik ile nötr arası toprakları sever. Karadeniz'in asidik toprakları feijoa için uygundur. Su biriken yerlerden kaçının.
- Zaman: Ilıman bölgelerde sonbahar veya ilkbahar, daha soğuk yerlerde don riskinin geçtiği ilkbahar dikim için uygundur.
- Çukur: Kök hacminin iki katı genişliğinde çukur açın, çıkan toprağı kompostla karıştırın.
- Dikim: Fidanı saksıdaki derinliğinde yerleştirin, toprağı bastırıp bol can suyu verin.
- Malç: Kök bölgesini 5–10 cm malçla örtün; feijoanın kökleri yüzeye yakındır ve nem kaybına hassastır.
- Aralık: Bitkiler arasında 2–3 m bırakın. Çit olarak dikiliyorsa 1,5–2 m yeterlidir.
Bakım
Sulama
Feijoa yerleştikten sonra kısa kuraklıklara dayanır, ancak meyve büyüme döneminde düzenli sulama ister. Yazın kuruyan toprak meyve dökümüne yol açabilir.
Gübreleme
İlkbaharda kompost veya dengeli bir bahçe gübresi genellikle yeterlidir. Aşırı azot yaprak büyümesini artırıp meyveyi azaltabilir. Ticari gübrelerde etiketteki dozaja ve güvenlik uyarılarına uyun.
Budama
Feijoa ağır budama istemez. Hasattan sonra veya kış sonunda iç içe geçmiş, kuru ve zayıf dalları alarak taç içini havalandırın. Çit olarak kullanılıyorsa hafif şekil budaması yapılabilir; ancak fazla budama o yılın çiçeklerini azaltır.
Hasat Zamanı ve Yöntemi
Feijoa meyveleri genellikle sonbaharda, Karadeniz'de çoğunlukla ekim–kasım aylarında olgunlaşır. Kabuk rengi olgunlukta pek değişmediği için olgunluğu anlamak ilk başta zor gelebilir.
- En güvenilir işaret: Olgun meyveler kendiliğinden dalından düşer. Ağacın altını her gün kontrol edip düşen meyveleri toplamak geleneksel yöntemdir.
- Dalı hafifçe sallamak: Olgun meyveler hafif bir sarsıntıyla dökülür. Ağacın altına yumuşak bir örtü sermek meyvelerin zedelenmesini önler.
- Dokunma testi: Olgun meyve parmakla hafifçe bastırıldığında olgun bir armut gibi az esner.
- İç renk: Kesildiğinde ortadaki jöle kısım yarı saydamsa meyve olgundur. Kahverengileşmişse fazla olgunlaşmıştır.
Feijoa toplandıktan sonra hızlı yumuşar. Oda sıcaklığında birkaç gün, buzdolabında genellikle 1–2 hafta dayanır. Fazla ürünü meyve etini çıkarıp dondurarak saklayabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Feijoa kaç yılda meyve verir?
Aşılı veya çelikle çoğaltılmış fidanlar genellikle dikimden sonra 2–4 yıl içinde meyve vermeye başlar. Tohumdan yetişen bitkilerde bu süre daha uzundur.
Kaymak meyvesi tek ağaçla meyve verir mi?
Bazı çeşitler tek başına meyve verebilir, ancak çoğunda yakında ikinci bir bitki bulunması verimi ve meyve iriliğini belirgin şekilde artırır.
Feijoa saksıda yetiştirilebilir mi?
Evet, en az 40–50 litrelik bir saksıda yetiştirilebilir. Soğuk bölgelerde saksıda yetiştirip kışın aydınlık ve serin bir yere almak iyi bir yöntemdir.
Feijoa meyvesi nasıl yenir?
Genellikle ikiye kesilip içi kaşıkla yenir. Reçel, smoothie, kek ve meyve salatalarında da kullanılabilir.
Bahçenize Kaymak Çalısı
Hem dekoratif çiçekleri ve gümüşi yapraklarıyla hem de sonbaharda verdiği aromatik meyveleriyle feijoa, ılıman bölgelerdeki bahçeler için çok yönlü bir bitkidir. Ayrıntılar için Feijoa (Ananas Guavası) Fidanı sayfasına göz atabilir, verimi artırmak için iki bitki planlamayı unutmadan dikim yerinizi hazırlayabilirsiniz.